Funda Tabakİçindekiler
Bir çift tayt alıyorsunuz. Platform size beden, ev ve karakter yazıyor. Amazon’un About You sayfası, alışverişten çıkarılan varsayımları ilk kez bu kadar açık gösterdi.
Threads’te Bir Liste
Threads’te Megan Montgomery hesabındaki alışveriş tercihlerini karıştırırken listenin altına iniyor.
“Kadın bölümünden alışveriş yapar” gibi sıradan etiketlerin arasında bir satır dikkatini çekiyor:
“has flat buttocks.”
Yani:
“düz kalçası var.”
TechCrunch ve Fast Company haberlerine göre yazdığı cümle kısa: alışverişlerine bakarak yapılan varsayımların sayfasına rastlamış ve kelimenin tam anlamıyla şaşkın. Tahmin, muhtemelen “butt scrunch” tayt alışverişinden gelmişti. Paylaşım viral olarak bir günden kısa sürede bir milyonun üzerinde görüntülendi.
Başkaları da kendi sayfalarını açtı. Birinde “korkunca küfür eder” yazıyordu. Birinde “eşinin bacakları ince,” “gerçek bitki yaşatamaz,” hatta “arkadaşı yok.” The Next Web bir profilin “insanlara kolay güvenmez” dediğini; Newsweek “kötü bir babası var” satırını kaydetti.
Şaka gibi duruyor. Ama mekanizma şaka değil. Platformlar uzun süredir sepetinizden sizi tarif ediyor. Fark, bu sefer tarifin yazılı olarak karşınıza çıkması. Bu yazı bir teknoloji skandalı özeti değil; sepetinizin sizi nasıl bir alışveriş profiline çevirdiğine dair kısa bir rehber.
Alışveriş Profili Nedir?
Alışveriş profili, satın alma, arama, favori ve yorum gibi davranışlardan platformun sizinle ilgili çıkardığı varsayımlar kümesidir. Profilleme ise bu verilerden segment, etiket veya skor üreten sürecin adıdır. Öneri motoru ürün önerir; ara katmanda sizi bir dizi etiketle tanımlayan portre birikir.
Amazon buna About You diyor. Şirketin About Amazon yazısına göre özellik 13 Mayıs 2026’da duyuruldu. Amaç, kişiselleştirmeyi tek bir yerde görünür hale getirmek ve yönetebilmek. Sayfa satın alma geçmişi, aramalar, kaydedilen listeler, ürün yorumları ve Alexa for Shopping konuşmalarından besleniyor. Yani yalnızca “ne aldınız” değil; “ne aradınız, ne yazdınız, asistanınıza ne anlattınız” da işin içinde. Reddit’te bir kullanıcı, satırların kendi ürün yorumlarından çekildiğini görünce rahatsız olduğunu yazmıştı; Fast Company bunu aktardı.
Masaüstünde yol kabaca şöyle: hesabınıza girin, alışveriş tercihleri, About You. Uygulamada benzer menüden ulaşıyorsunuz. Ve evet, bazı satırları düzenleyebiliyor veya kaldırabiliyorsunuz.
Amazon’un anlatımı oldukça masum:
- Daha iyi tercihler.
- Daha kaliteli öneriler.
- Daha ilgili ürünler.
- Kediniz için sürekli mama alıyorsanız mama önerisi.
- Süt ürünü almıyorsanız bitkisel alternatifler.
Buraya kadar sorun yok.
Sorun, aynı mekanizmanın bir noktada “bitkisel süt seviyor”dan “insanlara kolay güvenmez”e kadar uzanabilmesi. Çünkü ikisi de aynı veriden çıkıyor:
Sistem, davranıştan karakter çıkarmaya çalışıyor.
Sepetten Çıkarım Yeni Değil
Amazon’un öneri motoru yıllardır ürünler arası korelasyonla çalışıyor: A’yı alanlar B’yi de alıyorsa, siz A aldıysanız B önerilir. Buna item-to-item collaborative filtering (ürünler arası işbirlikçi filtreleme) deniyor; Amazon Science önce kitap, sonra sitenin omurgası haline geldiğini anlatıyor. Eskiden hedef “bu kitabı da beğenebilirsiniz”di. Bugün aynı mantık, yorum ve kategoriden “düz kalça” gibi bir çıkarıma inebiliyor.
En bilinen eski örnek Target. Charles Duhigg’in 2012’de New York Times Magazine‘da anlattığı gibi istatistikçi Andrew Pole, yaklaşık 25 ürünün birlikte alınışından bir “hamilelik tahmin skoru” üretti. Kokusu az losyon, belirli vitaminler, pamuk gibi sıradan ürünler bir araya gelince sistem tahmini doğum penceresine yaklaşabiliyordu. Target sonra kuponları buna göre zamanladı; fazla bariz görünmesin diye araya alakasız ürünler karıştırdı.
O zamanlar skandal gibiydi; tahmin arka plandaydı. About You’da aynı fikir ayarlar menüsünde satır satır okunabiliyor. Alışveriş, niyet ve kimlik arasında köprü kuruyor; tek fark görünürlük.
Türkiye’de Aynı Mantık, Farklı Vitrin
About You bir ABD ekranı. Sepet ve profilleme mantığı tabiki Türkiye’de de var; çoğu zaman arayüz yerine KVKK aydınlatma, rıza ve çerez metinlerinde. Yani yerli pazaryerlerinde de sizin adınıza bir profil oluşuyor. Okunaklı bir “About You” listesi görmemek, okunmadığınız anlamına gelmiyor.
Hepsiburada’nın Kişisel Verilerin Korunması ve Gizlilik sayfasında, Müşteri Aydınlatma Metni’nin yanında ayrı bir Çerez Politikası da bulunuyor. Hepsiburada, internet sitesi, mobil site ve mobil uygulamada kullanılan çerezler ve SDK’lar hakkında ayrıntılı bilgilerin bu politikada yer aldığını; bu araçlarla işlenen kişisel verilerin ise Aydınlatma Metni’nde açıklandığını belirtiyor.
Bu ayrım önemli. Çünkü çerez dediğimiz şey yalnızca “site beni hatırlasın” mekanizmasından ibaret değil. Web üzerindeki davranışların belirli amaçlarla toplanması ve işlenmesi için kullanılan altyapının bir parçası.
Hepsiburada’nın güncel Aydınlatma Metni de kişisel verilerin farklı kategorilerde işlendiğini ve bunların çeşitli ticari süreçlerle ilişkilendirildiğini ortaya koyuyor. Metin 7 Eylül 2026 tarihinde güncellenmiş.
Trendyol kişiselleştirme ve çerezi Kişisel Verilerin Korunması ile Çerez Politikası kapılarında çerçeveliyor. n11 de gizlilik ve KVKK metinlerinde veri işleme amaçlarını ve ilgili kişi haklarını sıralıyor.
Dolayısıyla Türkiye açısından doğru soru: “Amazon’daki gibi gizli bir profiliniz var mı?” değil.
Daha basit bir soru:
Platform sizin hakkınızda hangi verileri topluyor, bunları hangi amaçlarla işliyor ve bu verilerden sizinle ilgili ne tür sonuçlar çıkarıyor?
İlk iki sorunun cevabını çoğu zaman hukuki metinlerde bulabilirsiniz. Üçüncüsünün cevabı ise çok daha zor. Ve belki de asıl mesele tam olarak bu.
Gördüğünüz Liste Her Şey Değil
About You’da gördüğünüz liste, Amazon’un sizin hakkınızda bildiği her şey olmayabilir.
Muhtemelen yalnızca size göstermeyi seçtiği bir bölüm.
Çünkü bir platformun sizin hakkınızda çıkardığı sonuçlarla, size gösterdiği sonuçlar aynı şey değil.
Bunu anlamak için Amazon’un geçmişine bakmak yeterli.
FTC, 2023’te Amazon’un çocuklara ait Alexa kayıtlarını silme taleplerine rağmen uzun süre tuttuğunu iddia etti. Amazon, bunun ardından 25 milyon dolarlık bir uzlaşmaya gitti.
2025’te FTC’nin gözetimli fiyatlama çalışması ise başka bir ihtimali gösterdi: konum, tarama geçmişi ve sepette bırakılan ürünler gibi veriler, tüketicilere uygulanacak kişiselleştirilmiş fiyatların belirlenmesinde kullanılabiliyor.
Yani ekranda gördüğünüz birkaç satır, veri hikâyesinin tamamı değil.
GDPR ve KVKK’nın bilgi alma, düzeltme, silme ve belirli durumlarda otomatik karar verme süreçlerine itiraz gibi haklar tanımasının nedeni de tam olarak bu.
Fakat hukuken hakkınızın olmasıyla, o hakkı kullanırken sistemin ne yaptığını gerçekten görebilmeniz aynı şey değil.
About You burada ilginç bir pencere açıyor.
Normalde çerezlerin, satın alma geçmişinin, arama davranışlarının ve diğer sinyallerin arasında kaybolan profilin küçük bir bölümünü alıp önünüze koyuyor.
Bir anlamda siyah kutunun kapağını aralıyor. Ama kapağın aralanması, kutunun içini gördüğümüz anlamına gelmiyor.
Portreinizi Nasıl Daraltırsınız?
Basit bir kontrol listesi:
- About You (Hakkınızda) sayfasını açın. Yanlış veya fazla mahrem satırları kaldırın; hayatınız değiştiyse güncelleyin.
- Yorumlarınızı hatırlayın. Ürün yorumuna yazdığınız ayrıntı yıllar sonra etiket olabilir.
- Türkiye’de hesap ve çerez panellerini kontrol edin. Açık rıza verdiğiniz yerleri gözden geçirin; KVKK’da bilgi, düzeltme, silme ve otomatik analize itiraz hakkınız var.
- Tek platform sanmayın. Aynı sepet mantığı başka mağazalarda da çalışıyor. Amazon yalnızca bunu satır satır okunaklı hale getirdi.
Alışveriş sepetiniz sizi tarif ediyor çünkü modern perakende, ürün satmanın yanında davranış okumayı da iş modeline ekledi. About You’nun değeri, bu okumanın bir kısmını cümle halinde görmeniz. Asıl soru listenin komik olup olmadığı değil. Asıl soru şu: platformun sizin hakkınızda yazdığı hikâyeyi hiç okumadan yaşamaya devam etmek istiyor musunuz?
Add comment