“Yarın Cumhuriyeti İlan Edeceğiz”: 29 Ekim 1923’e Giden 24 Saat

Ekim 1923, Ankara. Hükümet istifa etmiş, yerine kimin geleceği belli değil. Mustafa Kemal’in Nutuk’ta aktardığı ifadeyle parti yönetimi bile “kabul edilebilir kesin bir aday listesi hazırlayamamaktadır”.

Savaştan yeni çıkmış ülke bir de hükümet kriziyle uğraşıyor. Meclis’te herkes çözüm arıyor ama yeni kabinede kimlerin olacağı konusunda uzlaşma yok.

Tarih bazen büyük salonlarda, uzun konuşmaların arasında şekillenir. Bazen de bir akşam yemeğinde.

28 Ekim 1923 gecesi Çankaya’da bir akşam yemeği yarım kaldı. Ertesi akşam Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri yükseldi. Mustafa Kemal o iki günü Nutuk’ta kendi kalemiyle anlattı.

Koridorda Bekleyen İki Paşa

28 Ekim günü Ankara’da herkes liste peşindedir. Milletvekilleri Meclis odalarında, evlerinde grup grup toplanıp yeni hükümet listeleri hazırlar. Mustafa Kemal o günü Nutuk’ta tek cümleyle anlatır. “Bu durum Ekimin 28 inci günü geç vakte kadar sürdü.”

Akşam saatlerinde Parti Yönetim Kurulu onu da toplantıya çağırır. Önüne konan listeye bakar ve adı geçenlerin kendilerine sorulmasını ister. Dışişleri için düşünülen Yusuf Kemal Bey listeye giremeyeceğini söyleyince tablo netleşir. Mustafa Kemal kurula daha sıkı temas kurmalarını tavsiye edip yanlarından ayrılır.

Toplantıdan çıktığında hava çoktan kararmıştır. Çankaya’ya dönmek üzere Meclis binasından ayrılırken beklemediği biriyle karşılaşır. “Koridorlarda beni beklemekte olan Kemâlettin Sami ve Hâlit Paşa’lara rastladım.”

İki paşa saatlerdir onu bekliyordur. Mustafa Kemal ne yaptığını aynı sadelikle yazar. “Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Millî Savunma Bakanı Kâzım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim.” İsmet Paşa, Kâzım Paşa ve Fethi Bey’e de kendisiyle birlikte Çankaya’ya gelmelerini söyler.

Çankaya’da onu görmeye gelmiş iki milletvekili daha vardır, Rize Milletvekili Fuat Bey ile Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey. Mustafa Kemal onları da geri göndermez. “Onları da yemeğe alıkoydum.”

Çankaya’daki Akşam Yemeği

O gece Çankaya’daki sofrada önceden planlanmamış küçük bir kalabalık toplanır. Şehirde kabine listeleri hâlâ elden ele dolaşıyordur ve masadakiler bu krizin tam ortasındadır. Mustafa Kemal’in yemek sırasında söylediği cümle krizin yönünü bir anda değiştirir. Anıtkabir’in yayımladığı Nutuk metnine göre sözleri şöyledir.

“Yarın Cumhuriyet ilân edeceğiz” dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar.

Mustafa Kemal, Nutuk

Nutuk’ta o anı anlatan cümle çok kısadır. “Yemeği bıraktık.”

Bir kararın ağırlığını anlatmak için bazen bundan fazlası gerekmez.

Sofradan kalkanlar vakit kaybetmez. “O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program yaparak arkadaşları görevlendirdim.”

Gece ilerledikçe ev sessizleşir. “O gece birlikte olduğumuz arkadaşlar erkenden ayrıldılar. Yalnız İsmet Paşa Çankaya’da misafirdi. Onunla yalnız kaldıktan sonra, bir kanun tasarısı müsveddesi hazırladık.” 1921 Anayasası’nın birinci maddesinin sonuna o gece tek bir cümle eklenir. “Türkiye Devleti’nin hükûmet şekli Cumhuriyettir.”

“Doğan Çocuğun Adıdır”

29 Ekim 1923 Pazartesi sabahı saat 10.00’da parti grubu yeniden toplanır. Kabine üzerine saatlerce konuşulur ama yine bir isimde birleşilemez. Sonunda grup çözümü Mustafa Kemal’e bırakır. Çankaya’dan çağrılan Mustafa Kemal salona gelir ve kürsüye çıkar.

Efendiler! Hükûmet üyelerinin seçiminde görüş birliği sağlanamadığı anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar müsaade buyurun. Bulacağım çözüm yolunu arz ederim.

Mustafa Kemal, Nutuk

Saat 13.30’da grup yeniden toplandığında, bir gece önce Çankaya’da hazırlanan tasarı gündeme gelir. Tartışma başlar, itiraz edenler de çıkar. Nutuk’a geçen en akılda kalan söz İstanbul Milletvekili Abdurrahman Şeref Bey’e aittir.

Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir, dedikten sonra kime sorarsanız sorunuz, bu Cumhuriyettir. Doğan çocuğun adıdır.

Abdurrahman Şeref Bey, İstanbul Milletvekili (Nutuk’tan)

Cumhuriyet Kaçta İlan Edildi?

Türkiye Cumhuriyeti, 29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde ilan edildi. Nutuk’a göre karar saat 20.30’da verildi, Mustafa Kemal 15 dakika sonra 158 oyun tamamıyla ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Karar bir gece önce, 28 Ekim’de Çankaya’daki bir akşam yemeğinde alınmıştı.

Grup toplantısı biter bitmez Meclis açılır. Mustafa Kemal saati not eder. “Saat 18.00 idi.” Tasarı akşam Genel Kurul’a gelir ve salondaki sesler 29 Ekim 1923 tarihli Meclis tutanağına da geçer. “Yaşasın Cumhuriyet! Diye üç defa bağırıldı.”

Kararın saati de Nutuk’ta kayıtlıdır.

Efendiler, Meclis’çe Cumhuriyet kararı 29/30 Ekim 1923 gecesi saat 20.30’da verildi. On beş dakika sonra, yani 20.45’te Cumhurbaşkanı seçildi.

Mustafa Kemal, Nutuk

Oylamanın sonucunu oturumu yöneten İkinci Başkanvekili İsmet Paşa açıklar. Tutanağa göre oylamaya katılan 158 milletvekilinin hepsi Mustafa Kemal’e oy verir. Nutuk bu anı şöyle aktarır. “Türkiye Cumhurbaşkanlığı için yapılan oylamaya yüz elli sekiz kişi katılmış ve Cumhurbaşkanlığına yüz elli sekiz üye, oybirliği ile Ankara Milletvekili Mustafa Kemal Paşa Hazretleri’ni seçmişlerdir.”

Kürsüdeki İlk Konuşma

Yeni Cumhurbaşkanı kürsüye çıkar, teşekkür eder ve sözü millete getirir. Nutuk’taki metinde şöyle der. “Efendiler, asırlardan beri Doğuda haksızlığa ve zulme uğramış olan milletimiz, Türk milleti, gerçekte soydan sahip bulunduğu yüksek kabiliyetlerden yoksun zannediliyordu.”

Ardından son yılların neyi gösterdiğini anlatır. “Son yıllarda milletimizin fiilî olarak gösterdiği kabiliyet, istidat ve kavrayış kendi hakkında kötü düşünenlerin ne kadar gafil ve ne kadar gerçeği görmekten uzak, görünüşe aldanan insanlar olduğunu pek güzel ispat etti.”

Konuşmanın son cümleleri bir söz gibidir.

Daima milletin sevgi ve güvenine dayanarak hep birlikte ileri gideceğiz. Türkiye Cumhuriyeti mes’ut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.

Mustafa Kemal, Cumhurbaşkanı seçildikten sonraki ilk konuşması (Nutuk)

Gece Yarısından Sonra 101 Pâre Top

Haber o gece Ankara’da kalmaz. “Durum, aynı gece bütün memlekete bildirildi ve her tarafta gece yarısından sonra yüz bir pâre top atılarak ilân edildi.”

Sonraki günleri de aynı sadelikle yazar. “Efendiler, Cumhuriyet’in ilânı, bütün milletçe sevinçle karşılandı. Her tarafta parlak sevinç gösterileri yapıldı.”

On yıl sonra, 1933’te, Onuncu Yıl Nutku’nda geride kalan yılları tek cümleyle özetler.

Az zamanda çok ve büyük işler yaptık.

Mustafa Kemal, Onuncu Yıl Nutku, 1933

103 Yıl Sonra

Bugün sabah sokağa çıktığınızda balkonlarda bayraklar gördünüz belki. Bir okulun bahçesinden marş sesi geldi, bir fırının camına küçük bir kâğıt bayrak yapıştırılmıştı. Bu görüntüler o kadar tanıdık ki insan nereden başladığını düşünmeden geçip gidiyor. Oysa hepsinin arkasında, 1923’te Ankara’da yarım bırakılmış bir yemek duruyor.

Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.